توسط : آنچه در این مطلب میخوانید
میکروپلاستیک‌ها دیگر فقط یک مشکل زیست‌محیطی در اقیانوس‌ها و رودخانه‌ها نیستند؛ دانشمندان حالا آن‌ها را در نمونه‌های مختلف بدن انسان نیز شناسایی کرده‌اند. اما پرسش مهم‌تری وجود دارد: وقتی این ذرات ریز وارد بدن می‌شوند، دقیقاً چه اتفاقی می‌افتد؟
تازه‌ترین پژوهش منتشرشده در نشریه معتبر Nature در آبان 1405، سرنخ تازه‌ای درباره این موضوع ارائه کرده است. پژوهشگران دریافتند که تماس برخی ذرات پلاستیکی با آب می‌تواند به تولید مولکول‌های بسیار واکنش‌پذیری به نام «رادیکال هیدروکسیل» منجر شود. این مولکول‌ها توانایی آسیب رساندن به ساختارهای زیستی را دارند.
نکته شگفت‌انگیز اینجاست که آب در این فرایند فقط یک محیط ساده برای شناور ماندن پلاستیک نیست؛ بلکه خودش در ایجاد واکنش شیمیایی نقش دارد. آزمایش‌های پژوهشگران حتی نشان داد که این فرایند می‌تواند با تجمع پروتئین‌ها و آسیب به گلبول‌های قرمز همراه شود.
البته هنوز نمی‌توان گفت مصرف آب یا غذاهای حاوی میکروپلاستیک حتماً باعث آسیب سلولی یا بیماری در انسان می‌شود. بااین‌حال، این یافته مسیر تازه‌ای برای شناخت خطرات احتمالی آلودگی پلاستیکی باز کرده است.
میکروپلاستیک‌ها چیستند و چرا حضورشان در بدن نگران‌کننده است؟
پلاستیک برخلاف بسیاری از مواد طبیعی، به‌راحتی در محیط تجزیه نمی‌شود. یک بطری آب، کیسه خرید یا ظرف یک‌بارمصرف ممکن است پس از دور ریخته شدن، سال‌ها در طبیعت باقی بماند. البته ماندگاری به معنای ثابت ماندن شکل آن نیست. نور خورشید، گرما، اصطکاک و شرایط محیطی به‌مرور قطعات بزرگ پلاستیک را به ذرات کوچک‌تر تبدیل می‌کنند.
دانشمندان این ذرات را بر اساس اندازه، به دو گروه اصلی تقسیم می‌کنند.
میکروپلاستیک‌ها؛ ذراتی کوچک‌تر از پنج میلی‌متر
میکروپلاستیک به قطعات پلاستیکی گفته می‌شود که اندازه آن‌ها کمتر از پنج میلی‌متر است. بعضی از این ذرات را می‌توان با چشم دید، اما بسیاری از آن‌ها فقط زیر میکروسکوپ قابل مشاهده‌اند.
برای تصور اندازه آن‌ها، یک پاک‌کن کوچک مداد را در نظر بگیرید. حتی ذراتی بسیار کوچک‌تر از آن نیز در گروه میکروپلاستیک‌ها قرار می‌گیرند.
این ذرات ممکن است از منابع مختلفی به وجود بیایند؛ از ساییده شدن لاستیک خودروها گرفته تا شسته شدن لباس‌های الیاف مصنوعی و خرد شدن بسته‌بندی‌های پلاستیکی.
نانوپلاستیک‌ها؛ ذراتی بسیار کوچک‌تر و دشوارتر برای شناسایی
نانوپلاستیک‌ها از میکروپلاستیک‌ها کوچک‌ترند و در بسیاری از تعریف‌های علمی، اندازه آن‌ها کمتر از یک میکرومتر در نظر گرفته می‌شود. برای مقایسه، قطر تقریبی موی انسان حدود ۷۰ میکرومتر است.
همین تفاوت اندازه اهمیت زیادی دارد. هرچه ذرات پلاستیکی کوچک‌تر شوند، امکان تعامل آن‌ها با ساختارهای زیستی و عبور از برخی موانع بافتی بیشتر می‌شود؛ هرچند این توانایی به اندازه، شکل، ترکیب شیمیایی و شرایط مواجهه بستگی دارد.
تشخیص نانوپلاستیک‌ها نیز دشوارتر است. تجهیزات آزمایشگاهی باید بتوانند ذرات بسیار کوچک را از سایر مواد موجود در نمونه تشخیص دهند. بنابراین هنوز روش‌های استاندارد و کاملاً یکسانی برای اندازه‌گیری تمام انواع این آلودگی وجود ندارد.
کشف جدید دانشمندان درباره میکروپلاستیک‌ها چه بود؟
تا پیش از این پژوهش، بسیاری از دانشمندان پلاستیک را ماده‌ای نسبتاً بی‌اثر از نظر شیمیایی می‌دانستند. همین ویژگی، یکی از دلایل اصلی استفاده گسترده از آن در بسته‌بندی مواد غذایی، بطری‌های آب و محصولات روزمره بود.
اما تیم تحقیقاتی دانشگاه کلمبیا و دانشگاه کالیفرنیا، برکلی در پژوهشی که ۲۲ مهر ۱۴۰۵ منتشر شد، این تصور را به چالش کشید.
پژوهشگران دریافتند که وقتی ذرات پلاستیکی بسیار کوچک با آب تماس پیدا می‌کنند، سطح آن‌ها می‌تواند واکنش‌های شیمیایی خاصی ایجاد کند. یکی از محصولات این واکنش، رادیکال هیدروکسیل است؛ مولکولی ناپایدار و بسیار واکنش‌پذیر که می‌تواند با اجزای مهم سلول تعامل داشته باشد.
برای بررسی این موضوع، پژوهشگران ابتدا از ذرات پلی‌استایرن استفاده کردند. آن‌ها این ذرات را در آبی حاوی یک رنگ زرد به نام متیل اورنج قرار دادند. این رنگ در حضور گونه‌های فعال اکسیژن تجزیه می‌شود.
نتیجه آزمایش جالب بود: با گذشت زمان، رنگ آب تغییر کرد و پس از ۱۰ روز، نزدیک به ۹۰ درصد رنگ از بین رفت. اما زمانی که پژوهشگران آزمایش مشابهی را در حلال‌هایی مانند اتانول انجام دادند، تغییر رنگ قابل‌مقایسه‌ای مشاهده نکردند.
این تفاوت نشان داد که آب در واکنش شیمیایی نقش فعالی دارد و صرفاً محیطی برای معلق ماندن ذرات پلاستیک نیست.
در ادامه، دانشمندان با روش‌های تخصصی شیمیایی و تصویربرداری، تولید رادیکال هیدروکسیل را در اطراف سطح ذرات نیز بررسی کردند. نتایج، وجود این فعالیت شیمیایی را تأیید کرد.
چرا تماس پلاستیک با آب می‌تواند خطرناک باشد؟
برای فهم این کشف باید کمی با رفتار مولکول‌های آب آشنا شویم.
مولکول‌های آب از اتم‌های هیدروژن و اکسیژن تشکیل شده‌اند. این مولکول‌ها در کنار یکدیگر شبکه‌ای از پیوندهای هیدروژنی ایجاد می‌کنند. زمانی که آب با یک سطح آب‌گریز مانند بعضی انواع پلاستیک تماس پیدا می‌کند، آرایش مولکول‌های آب در نزدیکی سطح تغییر می‌کند.
آب‌گریزی به این معناست که یک ماده تمایل کمی به برقراری تعامل با آب دارد. برای مثال، وقتی قطره آب روی سطح یک کیسه پلاستیکی قرار می‌گیرد، به‌راحتی روی آن پخش نمی‌شود.
پژوهش جدید نشان می‌دهد که این تعامل سطحی می‌تواند شرایط را برای انتقال الکترون و ایجاد گونه‌های فعال اکسیژن فراهم کند.
به زبان ساده، سطح ذرات پلاستیک می‌تواند محیط اطراف خود را از نظر شیمیایی تغییر دهد و تشکیل مولکول‌های بسیار واکنش‌پذیر را آسان‌تر کند.
نکته مهم‌تر اینکه با خرد شدن پلاستیک، نسبت سطح به حجم آن افزایش پیدا می‌کند. تصور کنید یک تکه پلاستیک بزرگ را به هزاران قطعه کوچک تقسیم کنید. مقدار ماده اولیه ممکن است تغییر نکند، اما سطحی که در تماس با آب قرار می‌گیرد، بسیار بیشتر می‌شود.
در نتیجه، تعداد بیشتری از نقاط سطحی می‌توانند در واکنش‌های شیمیایی شرکت کنند.
این موضوع یکی از توضیح‌های احتمالی برای تفاوت رفتار پلاستیک در شکل یک محصول بزرگ و همان ماده در قالب ذرات بسیار ریز است. به همین دلیل، نمی‌توان ویژگی‌های شیمیایی یک بطری پلاستیکی سالم را بدون بررسی بیشتر به ذرات حاصل از خرد شدن همان بطری تعمیم داد.
رادیکال هیدروکسیل چیست و چگونه به سلول‌های بدن آسیب می‌زند؟
رادیکال هیدروکسیل یکی از واکنش‌پذیرترین گونه‌های فعال اکسیژن است. این مولکول به دلیل ساختار ناپایدار خود، تمایل زیادی به واکنش با مولکول‌های اطراف دارد.
برای درک بهتر عملکرد آن، یک تکه فلز را تصور کنید که در معرض فرایند زنگ‌زدگی قرار گرفته است. واکنش‌های اکسیداسیون می‌توانند به‌مرور ساختار مواد را تغییر دهند. در سلول‌های زنده نیز واکنش‌های اکسیداتیو کنترل‌نشده ممکن است به اجزای حیاتی آسیب برسانند.
رادیکال هیدروکسیل می‌تواند با سه گروه مهم از ترکیبات سلولی واکنش دهد:
۱. آسیب احتمالی به DNA
DNA اطلاعات ژنتیکی سلول را در خود نگه می‌دارد. اگر ساختار آن آسیب ببیند، سلول باید فرایندهای ترمیمی را فعال کند.
برخی گونه‌های فعال اکسیژن می‌توانند به اجزای DNA حمله کنند و باعث تغییرات شیمیایی، شکست رشته‌ها یا آسیب‌های دیگر شوند. اگر آسیب به‌درستی ترمیم نشود، ممکن است عملکرد طبیعی سلول مختل شود.
البته این به معنای اثبات جهش ژنتیکی در انسان بر اثر مواجهه معمول با میکروپلاستیک‌ها نیست. پژوهش جدید بیشتر سازوکار شیمیایی بالقوه‌ای را معرفی می‌کند که بررسی آن در پژوهش‌های بعدی اهمیت دارد.
۲. اختلال در عملکرد پروتئین‌ها
پروتئین‌ها نقش‌های مختلفی در بدن دارند. برخی واکنش‌های شیمیایی را سرعت می‌بخشند، بعضی مواد را جابه‌جا می‌کنند و گروهی نیز در دفاع ایمنی یا ساختار بافت‌ها نقش دارند.
هر پروتئین برای عملکرد درست باید ساختار سه‌بعدی مشخصی داشته باشد. تغییر این ساختار می‌تواند فعالیت آن را مختل کند.
رادیکال‌های فعال ممکن است به پروتئین‌ها آسیب برسانند یا شرایطی ایجاد کنند که مولکول‌های پروتئینی به یکدیگر بچسبند و تجمع پیدا کنند.
۳. آسیب احتمالی به غشای سلول
غشای سلول مانند یک دیوار محافظ عمل می‌کند. این ساختار مشخص می‌کند چه موادی وارد سلول شوند و چه موادی از آن خارج شوند.
بخشی از غشای سلول از چربی‌ها تشکیل شده است. گونه‌های فعال اکسیژن می‌توانند به این چربی‌ها آسیب بزنند و فرایندی به نام پراکسیداسیون لیپیدی را آغاز کنند.
در صورت شدت گرفتن این فرایند، غشای سلول ممکن است بخشی از عملکرد حفاظتی خود را از دست بدهد.
مجموعه این واکنش‌ها می‌توانند به بروز استرس اکسیداتیو کمک کنند؛ وضعیتی که در آن تولید گونه‌های فعال اکسیژن از توان سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی سلول بیشتر می‌شود.
این سازوکارها از نظر زیستی شناخته‌شده‌اند، اما هنوز باید مشخص شود که سهم واقعی میکروپلاستیک‌ها در ایجاد چنین آسیب‌هایی در بدن انسان چقدر است.
کدام انواع پلاستیک فعالیت شیمیایی بیشتری دارند؟
یکی از بخش‌های جالب پژوهش جدید، مقایسه چند نوع پلاستیک پرکاربرد بود. دانشمندان شش ماده رایج را بررسی کردند و دریافتند که هر شش نوع می‌توانند در تماس با آب رادیکال هیدروکسیل تولید کنند؛ البته شدت واکنش در همه آن‌ها یکسان نبود.
نوع پلاستیک | کاربردهای رایج | نتیجه کلی پژوهش |
|---|---|---|
پلی‌اتیلن (PE) | کیسه خرید و برخی ظروف بسته‌بندی | فعالیت شیمیایی بالا |
پلی‌پروپیلن (PP) | ظروف ماست، برخی ظروف غذایی و بسته‌بندی | فعالیت شیمیایی بالا |
پلی‌استایرن (PS) | ظروف فومی و برخی بسته‌بندی‌ها | فعالیت قابل‌توجه |
پلی‌وینیل کلراید (PVC) | لوله‌ها و برخی محصولات پلاستیکی | فعالیت میانی در مقایسه آزمایش |
پلی‌اتیلن ترفتالات (PET) | بطری‌های نوشیدنی و آب | فعالیت کمتر |
پلی‌متیل متاکریلات (PMMA) | پلاستیک‌های شفاف و اکریلیک | فعالیت کمتر |
بر اساس نتایج، پلی‌اتیلن و پلی‌پروپیلن که خاصیت آب‌گریزی بیشتری دارند، فعالیت شیمیایی بالاتری نشان دادند. در مقابل، PET و PMMA در این آزمایش‌ها فعالیت کمتری داشتند.
اما یک نکته مهم را فراموش نکنید: فعالیت شیمیایی کمتر در یک آزمایش مشخص، به معنی بی‌خطر بودن کامل آن پلاستیک نیست.
برای مثال، اگر ذرات حاصل از یک بطری PET در این آزمایش رادیکال کمتری تولید کرده باشند، نمی‌توان نتیجه گرفت که تمام بطری‌های PET در هر شرایطی ایمن‌ترند. کیفیت ساخت، افزودنی‌های شیمیایی، وضعیت فرسودگی، اندازه ذرات و شرایط تماس با محیط نیز اهمیت دارند.
بنابراین، این جدول فقط رفتار شیمیایی مواد را در شرایط مطالعه نشان می‌دهد و نباید از آن برای رتبه‌بندی قطعی ایمنی محصولات پلاستیکی استفاده کرد.
دانشمندان چگونه آسیب سلولی را در آزمایشگاه مشاهده کردند؟
کشف تولید رادیکال هیدروکسیل به‌تنهایی برای اثبات اهمیت زیستی این واکنش کافی نبود. به همین دلیل، پژوهشگران بررسی کردند که آیا این مولکول‌ها می‌توانند بر پروتئین‌ها و سلول‌های زنده نیز اثر بگذارند یا خیر.
تجمع پروتئین‌ها روی سطح میکروپلاستیک
در یکی از آزمایش‌ها، دانشمندان پروتئینی به نام لیزوزیم را در کنار ذرات پلی‌استایرن قرار دادند. لیزوزیم آنزیمی است که در سفیده تخم‌مرغ نیز وجود دارد.
آن‌ها مشاهده کردند که مولکول‌های پروتئینی در سطح ذرات پلاستیکی تجمع پیدا می‌کنند و ساختار طبیعی آن‌ها دچار تغییر می‌شود.
برای بررسی نقش رادیکال‌ها، پژوهشگران از کافئین به‌عنوان یک مهارکننده رادیکال آزاد در شرایط آزمایشگاهی استفاده کردند. با حضور این ماده، تجمع پروتئین‌ها به میزان زیادی کاهش یافت.
این نتیجه از فرضیه نقش رادیکال‌های تولیدشده در تغییر ساختار پروتئین‌ها حمایت کرد.
البته این آزمایش به هیچ عنوان نشان نمی‌دهد که نوشیدن قهوه یا مصرف کافئین می‌تواند از بدن در برابر میکروپلاستیک‌ها محافظت کند. کافئین در اینجا فقط ابزار آزمایشگاهی برای بررسی سازوکار واکنش بود.
تخریب گلبول‌های قرمز خون موش
در مرحله بعد، پژوهشگران تأثیر ذرات پلاستیکی را روی گلبول‌های قرمز خون موش بررسی کردند.
گلبول‌های قرمز وظیفه انتقال اکسیژن به بافت‌های بدن را بر عهده دارند. این سلول‌ها باید ساختار مشخصی داشته باشند تا بتوانند در رگ‌های باریک حرکت کنند و اکسیژن را به نقاط مختلف بدن برسانند.
دانشمندان مشاهده کردند که برخی گلبول‌های قرمز پس از تماس مستقیم با ذرات پلاستیکی، شکل طبیعی خود را از دست می‌دهند. همچنین نشانه‌هایی از تخریب سلول و آزاد شدن هموگلوبین در محیط آزمایش مشاهده شد.
شدت این اثر در انواع پلاستیک یکسان نبود و با میزان فعالیت شیمیایی سطح آن‌ها ارتباط داشت.
این یافته‌ها نشان می‌دهند که برهم‌کنش میان آب، ذرات پلاستیکی و مولکول‌های زیستی ممکن است فراتر از یک تماس فیزیکی ساده باشد.
بااین‌حال، گلبول قرمز موش در یک محیط کنترل‌شده آزمایشگاهی با بدن انسان تفاوت دارد. هنوز نمی‌دانیم که آیا مواجهه روزمره انسان با این ذرات، چنین اثری ایجاد می‌کند یا خیر.
آیا میکروپلاستیک‌ها واقعاً به بدن انسان آسیب می‌زنند؟
اینجا باید میان دو موضوع تفاوت قائل شویم: وجود ذرات پلاستیکی در بدن و اثبات آسیب ناشی از حضور آن‌ها.
دانشمندان در سال‌های اخیر توانسته‌اند آثار میکروپلاستیک‌ها و نانوپلاستیک‌ها را در نمونه‌های مختلف انسانی شناسایی کنند. این نمونه‌ها شامل خون، مدفوع، برخی بافت‌ها و اندام‌ها هستند. بااین‌حال، پیدا کردن یک ماده در بدن به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که همان ماده باعث بیماری شده است.
یک مرور نظام‌مند منتشرشده در ۸ اسفند ۱۴۰۴ در نشریه Environmental Health، نتایج ۲۵ پژوهش انسانی را بررسی کرد. این مطالعات ارتباط احتمالی میان حضور ذرات پلاستیکی و برخی شاخص‌های سلامت را در چند دستگاه بدن گزارش کرده بودند.
مهم‌ترین حوزه‌های بررسی‌شده عبارت بودند از:
سلامت قلب و عروق
برخی مطالعات، وجود ذرات پلاستیکی را در نمونه‌های خون و لخته‌های عروقی گزارش کرده‌اند. همچنین پژوهشگران ارتباط‌هایی میان میزان این ذرات و بعضی نشانگرهای التهاب و پیامدهای نامطلوب قلبی مشاهده کرده‌اند.
این یافته‌ها از نظر پزشکی اهمیت دارند؛ زیرا التهاب و اختلال عملکرد عروق می‌توانند در بروز بیماری‌های قلبی نقش داشته باشند.
بااین‌حال، هنوز مشخص نیست که میکروپلاستیک‌ها مستقیماً این مشکلات را ایجاد می‌کنند یا صرفاً در کنار عوامل خطر دیگر حضور دارند.
سلامت دستگاه گوارش
دستگاه گوارش یکی از نخستین بخش‌هایی است که در معرض ذرات بلعیده‌شده قرار می‌گیرد.
برخی پژوهش‌های انسانی ارتباط‌هایی میان میزان ذرات پلاستیکی در نمونه‌های مدفوع، تغییر آنزیم‌های کبدی و اختلال در ترکیب میکروبیوم روده گزارش کرده‌اند.
از سوی دیگر، آزمایش‌های سلولی و حیوانی نشان می‌دهند که مواجهه با برخی انواع میکروپلاستیک ممکن است التهاب روده یا تغییر عملکرد سد محافظتی آن را افزایش دهد.
البته هنوز نمی‌توان گفت که مصرف غذاهای حاوی این ذرات به‌طور قطعی باعث بیماری گوارشی می‌شود.
سلامت باروری
یکی دیگر از حوزه‌های مورد توجه پژوهشگران، دستگاه تولیدمثل است.
در برخی مطالعات، ذرات پلاستیکی در نمونه‌های مرتبط با سلامت باروری، از جمله مایع منی، بافت جفت و نمونه‌های بافتی شناسایی شده‌اند. بعضی پژوهش‌ها نیز ارتباط احتمالی میان حضور این ذرات و کاهش کیفیت اسپرم را گزارش کرده‌اند.
با وجود این، هنوز اطلاعات کافی برای تعیین میزان تأثیر میکروپلاستیک‌ها بر باروری، رشد جنین یا پیامدهای بارداری وجود ندارد.
سلامت دستگاه تنفسی
ذرات پلاستیکی فقط از طریق غذا و آب وارد بدن نمی‌شوند. استنشاق گردوغبار و الیاف مصنوعی موجود در هوا نیز یکی از مسیرهای احتمالی مواجهه است.
پژوهشگران در برخی نمونه‌های مرتبط با دستگاه تنفسی، آثار ذرات پلاستیکی را شناسایی کرده‌اند. همچنین برخی مطالعات ارتباط احتمالی آن‌ها با نشانگرهای التهاب را بررسی کرده‌اند.
بااین‌حال، برای مشخص شدن نقش واقعی این ذرات در بیماری‌های ریوی، به پژوهش‌های طولانی‌مدت و دقیق‌تری نیاز داریم.
ذرات پلاستیکی چگونه وارد بدن ما می‌شوند؟
شاید تصور کنید برای مواجهه با آلودگی پلاستیکی باید در نزدیکی زباله‌های صنعتی یا مناطق آلوده زندگی کنید. اما واقعیت این است که بسیاری از منابع تولید این ذرات در زندگی روزمره ما حضور دارند.
۱. آب آشامیدنی
آب یکی از مسیرهای احتمالی ورود میکروپلاستیک‌ها به بدن است. پژوهش‌ها وجود این ذرات را در برخی نمونه‌های آب آشامیدنی، آب‌های سطحی و آب‌های بسته‌بندی‌شده گزارش کرده‌اند.
منشأ آن‌ها می‌تواند آلودگی محیطی، فرسایش مواد پلاستیکی و منابع مختلف در مسیر تصفیه و توزیع آب باشد.
بااین‌حال، وجود ذرات در یک نمونه آب به معنی خطر قطعی برای مصرف‌کننده نیست. مقدار ذرات، اندازه آن‌ها و ویژگی‌های شیمیایی‌شان در ارزیابی خطر اهمیت دارند.
۲. مواد غذایی
غذاهای دریایی، نمک، برخی محصولات کشاورزی و مواد غذایی دیگر ممکن است در مراحل مختلف تولید، برداشت، فرآوری یا بسته‌بندی با ذرات پلاستیکی تماس پیدا کنند.
برای مثال، ماهی‌ها و جانوران دریایی ممکن است ذرات شناور در محیط آبی را وارد دستگاه گوارش خود کنند. انسان نیز از طریق مصرف بعضی محصولات دریایی در معرض این آلودگی قرار می‌گیرد.
البته همه آلودگی‌های غذایی مستقیماً از بسته‌بندی پلاستیکی ناشی نمی‌شوند. در حال حاضر شواهد کافی برای اثبات اینکه مقدار میکروپلاستیک‌های موجود در غذاها برای سلامت انسان خطر ایجاد می‌کند، وجود ندارد.
۳. ظروف و بسته‌بندی‌های پلاستیکی
ظروف یک‌بارمصرف، بطری‌ها، بسته‌بندی‌ها و لوازم نگهداری غذا ممکن است در شرایط خاص ذرات ریزی آزاد کنند.
گرم کردن غذا در ظروف نامناسب، استفاده مکرر از پلاستیک‌های فرسوده و قرار گرفتن بعضی محصولات در معرض گرما یا نور خورشید، از شرایطی هستند که می‌توانند فرایند فرسودگی یا آزاد شدن ذرات را تشدید کنند.
پژوهشگران در مطالعه جدید نیز به نقش احتمالی برخی فرایندهای روزمره، از جمله گرمایش مایکروویو و نگهداری بطری آب در معرض نور خورشید، در تولید یا آزاد شدن ذرات اشاره کرده‌اند.
بااین‌حال، شدت این مواجهه‌ها به نوع محصول و شرایط استفاده بستگی دارد و پژوهش جدید میزان خطر آن‌ها را در زندگی واقعی اندازه‌گیری نکرده است.
۴. هوای محیط و الیاف لباس
لباس‌های پلی‌استری، فرش‌ها، پرده‌ها و بسیاری از منسوجات مصنوعی می‌توانند در اثر سایش، الیاف ریز آزاد کنند.
این الیاف ممکن است در گردوغبار خانه معلق بمانند یا در هوا پخش شوند. هنگام تنفس، بخشی از ذرات موجود در هوا می‌توانند وارد دستگاه تنفسی شوند.
علاوه بر این، اصطکاک لاستیک خودرو با سطح جاده نیز ذرات بسیار ریزی تولید می‌کند که در محیط شهری پراکنده می‌شوند.
بنابراین، مواجهه با میکروپلاستیک‌ها فقط به آنچه می‌خوریم و می‌نوشیم محدود نیست؛ هوایی که تنفس می‌کنیم نیز اهمیت دارد.
آیا باید از بطری‌های آب معدنی و ظروف پلاستیکی بترسیم؟
بعد از شنیدن نتایج چنین پژوهشی، احتمالاً اولین سؤالی که به ذهن شما می‌رسد این است: آیا باید تمام وسایل پلاستیکی خانه را کنار بگذاریم؟
پاسخ منفی است. یافته‌های علمی فعلی چنین توصیه‌ای را توجیه نمی‌کنند.
پلاستیک‌ها انواع مختلفی دارند و رفتار شیمیایی آن‌ها نیز یکسان نیست. علاوه بر این، خطر احتمالی یک ماده فقط به نوع آن بستگی ندارد؛ اندازه ذرات، مقدار مواجهه، مدت تماس و مسیر ورود به بدن نیز اهمیت دارند.
برای مثال، پژوهش جدید نشان داد که بعضی پلاستیک‌ها در تماس با آب رادیکال هیدروکسیل بیشتری تولید می‌کنند. اما این آزمایش میزان رادیکال تولیدشده در یک وعده غذایی یا یک بطری آب مصرفی را مشخص نکرد.
همچنین مشخص نیست چه مقدار از ذرات واردشده به دستگاه گوارش جذب می‌شوند، چه مقدار از بدن دفع می‌شوند و چه مقدار ممکن است در بافت‌ها باقی بمانند.
شواهد علمی فعلی، خطرناک بودن سطوح شناسایی‌شده میکروپلاستیک‌ها و نانوپلاستیک‌ها در مواد غذایی را اثبات نکرده‌اند.
از طرف دیگر، سازمان ایمنی مواد غذایی اروپا نیز هنوز ارزیابی کامل خطر این ذرات در غذا را به پایان نرسانده است.
بنابراین، نه می‌توان گفت این ذرات کاملاً بی‌ضررند و نه می‌توان تمام محصولات پلاستیکی را خطرناک دانست. رویکرد منطقی، کاهش مواجهه غیرضروری همراه با پیگیری شواهد علمی جدید است.
چگونه تماس روزمره با میکروپلاستیک‌ها را کاهش دهیم؟
اگرچه هنوز راهی برای حذف کامل این ذرات از محیط زندگی وجود ندارد، اما می‌توانیم برخی عادت‌های روزمره را تغییر دهیم.
۱. برای نگهداری غذا از ظروف شیشه‌ای استفاده کنید.
شیشه و ظروف سرامیکی گزینه‌های مناسبی برای نگهداری بسیاری از مواد غذایی هستند. به‌ویژه زمانی که قصد دارید غذای گرم را برای مدت طولانی نگهداری کنید، بهتر است از ظرف شیشه‌ای استفاده کنید.
۲. غذای داغ را در ظروف پلاستیکی نامناسب گرم نکنید.
بهتر است برای گرم کردن غذا در مایکروویو از ظروفی استفاده کنید که برای این کار طراحی و تأیید شده‌اند. حتی در این شرایط، جایگزین کردن ظرف پلاستیکی با شیشه یا سرامیک می‌تواند تماس مستقیم غذا با پلاستیک را کاهش دهد.
۳. از بطری‌های پلاستیکی فرسوده استفاده نکنید.
بطری‌هایی که تغییر شکل داده‌اند، خراشیده شده‌اند یا در معرض گرمای زیاد قرار گرفته‌اند، انتخاب مناسبی برای استفاده مکرر نیستند.
۴. بطری آب را در خودرو یا زیر نور مستقیم خورشید رها نکنید.
گرمای بالا و تابش طولانی‌مدت نور خورشید می‌توانند فرایند فرسودگی بعضی پلاستیک‌ها را تغییر دهند. بهتر است آب آشامیدنی را در محیط خنک و دور از تابش مستقیم نگهداری کنید.
۵. گردوغبار خانه را به‌صورت منظم پاک کنید.
پارچه‌های مرطوب برای تمیز کردن سطوح مناسب‌اند؛ زیرا به جمع‌آوری گردوغبار کمک می‌کنند و مانع پراکندگی مجدد بخشی از ذرات می‌شوند. تهویه مناسب نیز می‌تواند کیفیت هوای داخل خانه را بهتر کند.
۶. به کیفیت و نگهداری منسوجات توجه کنید.
لباس‌ها و پارچه‌های الیاف مصنوعی هنگام شست‌وشو و استفاده ممکن است الیاف ریز آزاد کنند. استفاده از فیلترهای مخصوص ماشین لباس‌شویی و کاهش شست‌وشوهای غیرضروری می‌تواند در کاهش انتشار این الیاف به محیط نقش داشته باشد.
۷. در خرید محصولات، فقط به عنوان «بدون BPA» توجه نکنید.
BPA یک ماده شیمیایی است که در ساخت برخی محصولات پلاستیکی کاربرد داشته است. نبود این ماده به معنی نبود ذرات پلاستیکی نیست. این دو موضوع از نظر علمی متفاوت‌اند.
هدف از این تغییرات، حذف کامل پلاستیک از زندگی نیست؛ بلکه کاهش تماس‌های غیرضروری و انتخاب آگاهانه‌تر محصولات است.
آیا می‌توانیم از ورود تمام ذرات پلاستیکی به بدن جلوگیری کنیم؟
واقعیت این است که در دنیای امروز حذف کامل مواجهه با پلاستیک تقریباً امکان‌پذیر نیست. ما در محیطی زندگی می‌کنیم که پلاستیک در بسته‌بندی، پوشاک، حمل‌ونقل، تجهیزات پزشکی و بسیاری از محصولات روزمره حضور دارد.
از طرف دیگر، همه ذرات پلاستیکی رفتار یکسانی ندارند. یک ذره بزرگ‌تر ممکن است در دستگاه گوارش باقی بماند و دفع شود، درحالی‌که ذرات بسیار کوچک‌تر می‌توانند رفتار متفاوتی داشته باشند.
پژوهشگران هنوز در حال بررسی این موضوع هستند که چه مقدار از ذرات جذب بدن می‌شوند، چه مدت در بافت‌ها باقی می‌مانند و چه عواملی احتمال انتقال آن‌ها به اندام‌های مختلف را افزایش می‌دهند.
به همین دلیل، تمرکز بر کاهش منابع غیرضروری آلودگی اهمیت بیشتری از تلاش برای کنترل تک‌تک ذرات دارد.
آینده تحقیقات درباره میکروپلاستیک‌ها؛ آیا می‌توان پلاستیک‌های ایمن‌تری ساخت؟
یکی از امیدوارکننده‌ترین بخش‌های پژوهش جدید، امکان استفاده از این یافته‌ها برای طراحی نسل جدیدی از مواد پلاستیکی است.
اگر دانشمندان بتوانند دقیقاً مشخص کنند کدام ویژگی‌های سطح پلاستیک باعث افزایش تولید رادیکال هیدروکسیل می‌شوند، شاید بتوانند ساختار شیمیایی مواد پرمصرف را تغییر دهند.
برای مثال، کاهش ویژگی‌های آب‌گریز خاص یا تغییر ترکیب سطحی پلاستیک می‌تواند یکی از مسیرهای تحقیقاتی آینده باشد.
البته هنوز نمی‌توان گفت تولید پلاستیک‌هایی که هیچ فعالیت شیمیایی مضری ندارند، به‌زودی امکان‌پذیر خواهد شد. این موضوع به بررسی‌های بیشتر درباره دوام، کیفیت، کاربرد و ایمنی مواد جدید نیاز دارد.
همچنین دانشمندان باید بررسی کنند که آیا همین واکنش در شرایط واقعی بدن، مانند خون، مایعات بین سلولی و محیط دستگاه گوارش، با همان شدت اتفاق می‌افتد یا خیر.
پژوهشگران دانشگاه کلمبیا و همکارانشان نیز در حال گسترش تحقیقات درباره توزیع ذرات پلاستیکی در بافت‌های انسانی و بررسی انتقال احتمالی آن‌ها در دوران بارداری با استفاده از مدل‌های حیوانی هستند.
بنابراین، کشف جدید فقط یک هشدار درباره آلودگی پلاستیکی نیست؛ بلکه می‌تواند نقطه شروعی برای بازنگری در نحوه طراحی و تولید مواد پرکاربرد زندگی روزمره باشد.
جمع‌بندی؛ آیا باید نگران میکروپلاستیک‌ها باشیم؟
میکروپلاستیک‌ها ممکن است برخلاف تصور قبلی، در تماس با آب از نظر شیمیایی کاملاً بی‌اثر نباشند. دانشمندان مشاهده کردند که سطح شش نوع پلاستیک رایج می‌تواند رادیکال‌های هیدروکسیل تولید کند؛ مولکول‌هایی که توانایی واکنش با پروتئین‌ها و سایر اجزای سلولی را دارند.
در آزمایش‌های آزمایشگاهی، تجمع پروتئین‌ها و تخریب برخی گلبول‌های قرمز موش نیز مشاهده شد. این یافته‌ها یک سازوکار احتمالی برای توضیح آسیب‌های زیستی ناشی از تماس با ذرات پلاستیکی ارائه می‌کنند.
بااین‌حال، هنوز نمی‌دانیم این سازوکار در بدن انسان و در شرایط مواجهه روزمره چه اندازه اهمیت دارد. وجود میکروپلاستیک‌ها در نمونه‌های انسانی نیز به‌تنهایی دلیل کافی برای نسبت دادن بیماری‌های مختلف به آن‌ها نیست.
پس آیا باید نگران باشیم؟ بله، اما نه آن‌قدر که زندگی روزمره را با ترس سپری کنیم.
میکروپلاستیک‌ها موضوعی جدی در تحقیقات سلامت و محیط زیست هستند. بهترین رویکرد فعلی، کاهش مصرف غیرضروری پلاستیک، استفاده هوشمندانه‌تر از ظروف و بسته‌بندی‌ها و توجه به یافته‌های علمی معتبر است.
شاید مهم‌ترین پیام این کشف آن باشد که خطرات بعضی مواد فقط به ترکیب اصلی آن‌ها محدود نمی‌شود؛ گاهی اندازه، شکل و سطح تماسشان با محیط نیز می‌تواند رفتار شیمیایی آن‌ها را تغییر دهد.
سؤالات متداول درباره میکروپلاستیک‌ها
آیا آزمایش خون معمولی می‌تواند وجود میکروپلاستیک در بدن را نشان دهد؟
خیر. آزمایش‌های معمول خون برای شناسایی و اندازه‌گیری میکروپلاستیک‌ها طراحی نشده‌اند. بررسی این ذرات به روش‌های تخصصی آزمایشگاهی نیاز دارد و هنوز آزمایش تشخیصی استانداردی برای استفاده روزمره در مراکز درمانی وجود ندارد.
آیا بدن می‌تواند میکروپلاستیک‌ها را به‌طور طبیعی دفع کند؟
بخشی از ذرات بلعیده‌شده ممکن است بدون جذب از دستگاه گوارش عبور کنند و از طریق مدفوع دفع شوند. اما سرنوشت ذرات بسیار کوچک‌تر، میزان جذب آن‌ها و احتمال باقی ماندن در بافت‌ها هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است. نمی‌توان گفت بدن تمام این ذرات را به‌طور مؤثر دفع می‌کند.
آیا دستگاه‌های تصفیه آب خانگی می‌توانند میکروپلاستیک‌ها را حذف کنند؟
عملکرد دستگاه‌ها به فناوری تصفیه، اندازه منافذ فیلتر و مشخصات محصول بستگی دارد. بعضی فناوری‌های غشایی و فیلترهای ریز می‌توانند در حذف ذرات معلق مؤثر باشند، اما هر دستگاهی توانایی حذف تمام میکروپلاستیک‌ها و نانوپلاستیک‌ها را ندارد. برای انتخاب دستگاه باید به نتایج آزمون‌های معتبر و مشخصات واقعی حذف ذرات توجه کرد.
آیا مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی می‌توانند اثر میکروپلاستیک‌ها را خنثی کنند؟
در حال حاضر شواهد بالینی معتبری وجود ندارد که نشان دهد مصرف مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی می‌تواند میکروپلاستیک‌ها را از بدن خارج کند یا از آسیب احتمالی ناشی از آن‌ها جلوگیری کند. مصرف خودسرانه مکمل‌ها نیز راهکار اثبات‌شده‌ای برای مقابله با این آلودگی نیست.
