درمان جدید پارکینسون با سلول‌های بنیادی در ژاپن آغاز شد؛ امید تازه برای بیماران؟

چه بیمارانی ممکن است کاندیدای این روش باشند؟

یکی از نکاتی که درباره آمچپری اهمیت دارد، محدوده کاربرد آن است.

شرکت سازنده و نهادهای ژاپنی این محصول را برای بهبود علائم حرکتی بیمارانی در نظر گرفته‌اند که از درمان‌های دارویی موجود، ازجمله داروهای حاوی لوودوپا، پاسخ کافی دریافت نمی‌کنند.

این موضوع به معنای مناسب بودن روش برای تمام مبتلایان به پارکینسون نیست.

برای انتخاب بیمار، پزشکان باید موارد مختلفی را بررسی کنند:

• میزان پیشرفت بیماری و شدت مشکلات حرکتی؛

• پاسخ بیمار به داروهای ضدپارکینسون؛

• وضعیت عمومی بدن و توانایی تحمل جراحی؛

• شرایط عصبی و شناختی فرد؛

• احتمال بروز عوارض ناشی از پیوند و داروهای سرکوب‌کننده ایمنی.

در مطالعه اولیه دانشگاه کیوتو، شرکت‌کنندگان ۵۰ تا ۶۹ سال داشتند. البته این محدوده سنی به‌تنهایی به معنای تعیین یک محدودیت سنی قطعی برای تمام بیماران آینده نیست.

هنوز پژوهشگران باید مشخص کنند چه افرادی بیشترین سود را از این درمان می‌برند.

از سوی دیگر، افرادی که در مراحل اولیه بیماری قرار دارند لزوماً به چنین روشی نیاز ندارند. پزشک باید ابتدا بررسی کند که آیا درمان‌های کم‌تهاجمی‌تر برای کنترل علائم کافی هستند یا خیر.

تفاوت درمان جدید ژاپن با روش‌های رایج پارکینسون چیست؟

برای درک بهتر اهمیت فناوری جدید، بهتر است نگاهی به تفاوت آن با روش‌های معمول درمان داشته باشیم.

تحریک عمقی مغز یا DBS یکی از روش‌های شناخته‌شده برای برخی بیماران مبتلا به پارکینسون است. در این روش، پزشکان الکترودهایی را در بخش‌های مشخصی از مغز قرار می‌دهند تا فعالیت الکتریکی مدارهای عصبی را تنظیم کنند.

این روش می‌تواند در برخی بیماران لرزش، کندی حرکت و سفتی عضلات را کاهش دهد، اما سلول‌های تخریب‌شده را جایگزین نمی‌کند.

تفاوت اصلی درمان پارکینسون با سلول‌های بنیادی در همین نقطه قرار دارد. این روش به‌جای تغییر فعالیت مدارهای موجود، تلاش می‌کند ظرفیت تولید دوپامین را از طریق سلول‌های جدید افزایش دهد.

البته این تفاوت به معنای برتری قطعی درمان سلولی نسبت به روش‌های موجود نیست. هر روش کاربردها، محدودیت‌ها و شرایط انتخاب مخصوص خود را دارد.

حتی ممکن است در آینده ترکیبی از دارو، توان‌بخشی، جراحی و درمان‌های بازساختی بهترین نتیجه را برای برخی بیماران فراهم کند.

آیا این روش به کشورهای دیگر هم می‌رسد؟

خبر ژاپن توجه بسیاری از بیماران و خانواده‌های آن‌ها را در کشورهای مختلف جلب کرده است. طبیعی است که افراد مبتلا به پارکینسون بخواهند بدانند چه زمانی می‌توانند از این فناوری استفاده کنند.

بااین‌حال، در زمان انتشار این خبر، آمچپری مجوز مشروط استفاده بالینی را در ژاپن دریافت کرده است و این مجوز به‌معنای تأیید آن در تمام کشورهای جهان نیست.

بنیاد مایکل جی فاکس نیز تأکید کرده که این درمان برای بیماران واجد شرایط در نظام درمانی ژاپن در نظر گرفته شده و در ایالات متحده تأیید نشده است.

نکته دیگر اینکه شرکت سومیتومو فارما برنامه‌های پژوهشی جداگانه‌ای را در آمریکا دنبال می‌کند. این مطالعات را نباید با مجوز عرضه محصول در ژاپن یکسان دانست.

برای ورود درمان به کشورهای دیگر، نهادهای نظارتی باید اطلاعات کافی درباره ایمنی، کیفیت تولید، میزان اثربخشی و شرایط استفاده از آن دریافت کنند.

بنابراین، فعلاً نمی‌توان تاریخ مشخصی برای دسترسی بیماران ایرانی یا سایر کشورها به این روش اعلام کرد.

همچنین خانواده‌ها باید مراقب مراکزی باشند که بدون مجوز معتبر، وعده درمان قطعی پارکینسون با سلول‌های بنیادی می‌دهند. همه درمان‌های تبلیغ‌شده با عنوان سلول بنیادی، پشتوانه علمی و نظارتی یکسانی ندارند.

آیا درمان پارکینسون با سلول‌های بنیادی می‌تواند بیماری را برای همیشه از بین ببرد؟

این مهم‌ترین پرسشی است که باید با دقت به آن پاسخ داد.

در حال حاضر، شواهد موجود چنین چیزی را ثابت نمی‌کنند.

درمان جدید ژاپن با هدف جایگزینی بخشی از سلول‌های تولیدکننده دوپامین توسعه پیدا کرده است. اگر این سلول‌ها به‌درستی در مغز مستقر شوند، زنده بمانند و عملکرد مناسبی داشته باشند، ممکن است علائم حرکتی بیمار کاهش پیدا کند.

اما پارکینسون فقط به کاهش دوپامین محدود نمی‌شود. این بیماری می‌تواند بخش‌های مختلف سیستم عصبی را تحت تأثیر قرار دهد و علائم غیرحرکتی متعددی ایجاد کند.

از طرف دیگر، درمان سلولی لزوماً فرایندهای زیستی دیگری را که در پیشرفت بیماری نقش دارند، متوقف نمی‌کند.

برای مثال، هنوز مشخص نیست که آیا پیوند سلولی می‌تواند از بروز مشکلات شناختی، اختلالات خواب یا سایر عوارض غیرحرکتی جلوگیری کند یا خیر.

پژوهشگران همچنین باید دوام عملکرد سلول‌های پیوندی را در بازه‌های زمانی طولانی‌تر بررسی کنند.

درنتیجه، بهتر است این فناوری را یک پیشرفت مهم در مسیر درمان‌های بازساختی بدانیم، نه کشفی که به معنای پایان بیماری پارکینسون باشد.

آینده درمان‌های سلولی برای بیماری‌های عصبی چه خواهد بود؟

اتفاقی که در ژاپن افتاده، فقط به پارکینسون محدود نمی‌شود. پیشرفت فناوری سلول‌های iPS می‌تواند مسیرهای تازه‌ای برای پژوهش درباره بیماری‌های مختلف ایجاد کند.

بیماری‌هایی مانند آسیب‌های نخاعی، برخی اختلالات عصبی و بیماری‌های تخریب‌کننده سلول‌های مغزی ازجمله حوزه‌هایی هستند که پژوهشگران به ظرفیت پزشکی بازساختی در آن‌ها توجه دارند.

البته هر بیماری ویژگی‌های متفاوتی دارد و موفقیت یک روش در یک اختلال، تضمین نمی‌کند که همان روش برای بیماری دیگری نیز مؤثر باشد.

مزیت بزرگ فناوری iPS این است که دانشمندان می‌توانند سلول‌های موردنیاز را با توجه به نوع بافت آسیب‌دیده تولید کنند.

برای مثال، در پارکینسون هدف تولید سلول‌های پیش‌ساز نورون‌های دوپامین‌ساز است. در بیماری یا آسیب دیگری، ممکن است به سلول‌هایی با عملکرد کاملاً متفاوت نیاز باشد.

اگر پژوهش‌های آینده بتوانند چالش‌هایی مانند رد پیوند، رشد غیرطبیعی سلول‌ها، هزینه تولید و ماندگاری نتایج را حل کنند، درمان‌های بازساختی می‌توانند جایگاه مهم‌تری در پزشکی پیدا کنند.

از این نظر، درمان پارکینسون با سلول‌های بنیادی یکی از نمونه‌های مهم حرکت پزشکی از کنترل علائم به سمت بازسازی عملکرد بافت‌های آسیب‌دیده است.

جمع‌بندی؛ امید تازه‌ای که هنوز به زمان نیاز دارد

شروع استفاده بالینی از آمچپری در ژاپن اتفاقی مهم برای علم پزشکی و بیماران مبتلا به پارکینسون است.

این فناوری با استفاده از سلول‌های بنیادی iPS تلاش می‌کند سلول‌های پیش‌ساز تولیدکننده دوپامین را به مغز منتقل کند و بخشی از عملکرد ازدست‌رفته را بازگرداند.

نتایج مطالعه اولیه روی هفت بیمار نشان داده که سلول‌های پیوندی توانسته‌اند زنده بمانند، دوپامین تولید کنند و در تعدادی از شرکت‌کنندگان با بهبود علائم حرکتی همراه باشند.

بااین‌حال، تعداد محدود شرکت‌کنندگان، احتمال عوارض بلندمدت و نیاز به بررسی ماندگاری نتایج اجازه نمی‌دهد این روش را درمان قطعی بدانیم.

آنچه امروز اهمیت دارد، ادامه مطالعات و جمع‌آوری داده‌های بیشتر درباره بیماران دریافت‌کننده این درمان است.

شاید نتایج سال‌های آینده بتوانند جایگاه واقعی سلول‌های بنیادی را در درمان بیماری‌های عصبی مشخص کنند. فعلاً می‌توان گفت ژاپن یک گام مهم برداشته است؛ گامی که امید تازه‌ای ایجاد می‌کند، اما هنوز پایان مسیر نیست.

سؤالات متداول

۱. آیا درمان پارکینسون با سلول‌های بنیادی برای افراد بالای ۷۰ سال هم مناسب است؟

هنوز اطلاعات کافی برای تعیین یک محدوده سنی قطعی وجود ندارد. شرکت‌کنندگان مطالعه اولیه ژاپن بین ۵۰ تا ۶۹ سال داشتند، اما انتخاب بیمار در آینده به نتایج مطالعات جدید، وضعیت جسمانی، شدت بیماری و توانایی تحمل جراحی بستگی خواهد داشت. سن به‌تنهایی نمی‌تواند معیار نهایی تصمیم‌گیری باشد.

۲. آیا این درمان می‌تواند مشکلات حافظه و تمرکز بیماران پارکینسون را برطرف کند؟

در حال حاضر، کاربرد تأییدشده آمچپری به بهبود علائم حرکتی مربوط است. هنوز مشخص نیست پیوند سلول‌های دوپامین‌ساز بتواند مشکلات شناختی، اختلال حافظه یا سایر علائم غیرحرکتی پارکینسون را بهبود دهد. برای پاسخ به این سؤال به پژوهش‌های اختصاصی نیاز داریم.

۳. آیا سلول‌های بنیادی استفاده‌شده از بدن خود بیمار گرفته می‌شوند؟

خیر. در محصول آمچپری از سلول‌های بنیادی پرتوان القایی حاصل از سلول‌های اهداکنندگان سالم استفاده می‌شود. بنابراین، سلول‌های پیوندی از نظر ژنتیکی متعلق به خود بیمار نیستند و احتمال واکنش ایمنی بدن باید در فرایند درمان بررسی شود.

۴. هزینه درمان پارکینسون با سلول‌های بنیادی در ژاپن چقدر است؟

در حال حاضر نمی‌توان یک هزینه قطعی و قابل‌تعمیم برای همه بیماران اعلام کرد. هزینه نهایی می‌تواند به شرایط پوشش بیمه، بیمارستان، جراحی، مراقبت‌های پس از پیوند و نیاز به داروهای همراه بستگی داشته باشد. همچنین دسترسی به این روش به شرایط تأییدشده در نظام درمانی ژاپن وابسته است.

۵. آیا لرزش دست همیشه نشانه بیماری پارکینسون است؟

خیر. لرزش دست می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ ازجمله لرزش اساسی، مشکلات تیروئید، اضطراب و عوارض برخی داروها. تشخیص پارکینسون صرفاً با مشاهده لرزش امکان‌پذیر نیست و متخصص مغز و اعصاب باید علائم و سابقه پزشکی فرد را بررسی کند.

۶. آیا این روش می‌تواند از ابتلای افراد سالم به پارکینسون جلوگیری کند؟

خیر. آمچپری یک روش درمانی برای بیماران مبتلا به پارکینسون است و برای پیشگیری از ابتلا به این بیماری تأیید نشده است. هنوز هیچ شواهدی وجود ندارد که نشان دهد تزریق سلول‌های بنیادی می‌تواند از بروز پارکینسون در افراد سالم جلوگیری کند.

۷. آیا ممکن است اثر پیوند سلول‌های بنیادی پس از چند سال از بین برود؟

این احتمال هنوز به‌طور کامل بررسی نشده است. پژوهش اولیه شرکت‌کنندگان را به مدت ۲۴ ماه دنبال کرد و نشانه‌هایی از زنده ماندن و فعالیت سلول‌های پیوندی مشاهده شد. اما برای مشخص شدن دوام اثر درمان، به پیگیری چندساله و مطالعات گسترده‌تر نیاز داریم.